Uyumlaştırılmış Standartlar ve Ortak Spesifikasyonlar: Uygunluk Karinesi Nasıl Kurulur? ÜTS Kayıt Danışmanlığı Rehberi

Teknik dosyada "EN ISO 13485'e uyulmuştur" yazmak, tek başına uygunluk karinesi doğurmaz. Karinenin doğması için standardın referansının Avrupa Birliği Resmî Gazetesi'nde yayımlanmış olması gerekir. Bu tek şart, uygulamada teknik dosyaların en çok eleştiri aldığı noktadır.

Tıbbi Cihaz Yönetmeliğinin 8 inci maddesi uyumlaştırılmış standartların kullanımını, 9 uncu maddesi ise standart bulunmadığında devreye giren ortak spesifikasyonları düzenler. Bu rehberde uygunluk karinesinin nasıl doğduğu, karinenin kapsadığı süreçler, Avrupa Farmakopesi monograflarının durumu, ortak spesifikasyonların hangi hâllerde geçerli olduğu, imalatçının eşdeğerlik gerekçelendirme hakkı ve Ek XVI ürünlerindeki mutlak uyum yükümlülüğü birebir yönetmelik metinleriyle açıklanıyor.

Uygunluk karinesi: madde 8'in kurduğu mekanizma

Sekizinci maddenin birinci fıkrası, karinenin kaynağını ve kapsamını tek cümlede kurar:

"MADDE 8 - (1) Avrupa Birliği Resmî Gazetesi'nde referans numaraları yayımlanmış ilgili uyumlaştırılmış standartlara veya bu standartların ilgili bölümlerine uygun olan cihazların, bu Yönetmeliğin bu standartlar veya bunların bölümleri tarafından kapsanan gerekliliklerine uygun olduğu varsayılır."

Bu cümlede üç sınır vardır.

Birincisi kaynak sınırı: standardın referans numarasının Avrupa Birliği Resmî Gazetesi'nde yayımlanmış olması gerekir. Bir standardın yalnızca yayımlanmış, güncel veya sektörde yaygın olması yeterli değildir.

İkincisi kapsam sınırı: karine, standardın kapsadığı gereklilikler bakımından doğar. Bir standarda uymak, Yönetmeliğin tüm gerekliliklerine uyulduğu anlamına gelmez; yalnızca o standardın karşıladığı gereklilikler için varsayım işler.

Üçüncüsü kısmilik: fıkra "veya bu standartların ilgili bölümlerine" diyerek kısmi uyumu da tanır. Standardın tamamına değil, ilgili bölümüne uyulmuşsa karine yalnızca o bölümün kapsadığı gereklilikler için doğar.

Karine yalnızca ürüne değil, sistem ve süreçlere de uygulanır

Aynı fıkranın devamı, uygulamada sıkça gözden kaçan bir genişlemeyi getirir:

"Aynı husus; kalite yönetim sistemleri, risk yönetimi, piyasaya arz sonrası gözetim sistemleri, klinik araştırmalar, klinik değerlendirme veya piyasaya arz sonrası klinik takip (PMCF) ile ilgili olanlar dâhil olmak üzere, iktisadi işletmeciler veya sponsorlar tarafından bu Yönetmelik uyarınca yerine getirilmesi gereken sistem ya da süreç gereklilikleri için de uygulanır."

Yani karine yalnızca cihazın teknik özelliklerine değil; kalite yönetim sistemi, risk yönetimi, piyasaya arz sonrası gözetim, klinik araştırma, klinik değerlendirme ve PMCF süreçlerine de uzanır. Bu, imalatçı ve yetkili temsilcinin sistem dokümantasyonunu kurarken standart seçimini neden bu kadar ciddiye alması gerektiğini açıklar.

Fıkra, Yönetmelik içindeki her atfın nasıl okunacağını da bağlar:

"Bu Yönetmelikte uyumlaştırılmış standartlara yapılan atıflar, referansları Avrupa Birliği Resmî Gazetesi'nde yayımlanmış standartlar olarak anlaşılır."

Avrupa Farmakopesi monografları

İkinci fıkra, standart kavramını monografları da içerecek şekilde genişletir; ancak aynı şartı korur:

"(2) Bu Yönetmelikte uyumlaştırılmış standartlara yapılan atıflar, Avrupa Farmakopesi monograflarını, referanslarının Avrupa Birliği Resmî Gazetesi'nde yayımlanmış olması şartıyla, özellikle cerrahi süturlara ilişkin olan monograflar ile tıbbi ürün içeren cihazlarda kullanılan materyaller ve tıbbi ürünler arasındaki etkileşime ilişkin olan monografları da içerir."

İki cihaz grubu burada özel olarak anılır: cerrahi süturlar ve tıbbi ürün içeren cihazlar. İkinci grupta monograf, materyal ile tıbbi ürün arasındaki etkileşim bakımından belirleyicidir.

Ortak spesifikasyonlar: madde 9

Ne zaman devreye girer?

Ortak spesifikasyonlar, uyumlaştırılmış standartların bulunmadığı ya da yetersiz kaldığı hâllerde devreye giren ikinci mekanizmadır. Dokuzuncu maddenin birinci fıkrası hem tetikleyici hâlleri hem de kapsanan alanları sayar:

"MADDE 9 - (1) 1 inci maddenin üçüncü fıkrasının (b) bendi ile bu maddenin beşinci fıkrası, geçici 1 inci maddenin on üçüncü ve on dördüncü fıkraları ile 17 nci maddenin beşinci fıkrasına ve bu hükümlerde ifade edilen son tarihe halel gelmeksizin, uyumlaştırılmış standartların olmadığı veya ilgili uyumlaştırılmış standartların yetersiz olduğu ya da kamu sağlığı sorunlarının ele alınmasına ihtiyaç duyulduğu durumlarda Ek I'de belirtilen genel güvenlilik ve performans gereklilikleri, Ek II ve Ek III'te belirtilen teknik dokümantasyon, Ek XIV'te belirtilen klinik değerlendirme ve piyasaya arz sonrası klinik takip veya Ek XV'te belirtilen klinik araştırmaya ilişkin gereklilikler hakkında Komisyonca yayımlanan ortak spesifikasyonlar geçerlidir."

Üç tetikleyici hâl vardır: uyumlaştırılmış standardın olmaması, mevcut standardın yetersiz olması ve kamu sağlığı sorunlarının ele alınması ihtiyacı.

Kapsanan alanlar ise dört başlıktır: Ek I genel güvenlilik ve performans gereklilikleri, Ek II ve Ek III teknik dokümantasyon, Ek XIV klinik değerlendirme ve PMCF, Ek XV klinik araştırma.

Ortak spesifikasyon da karine doğurur

"(2) Birinci fıkrada atıfta bulunulan ortak spesifikasyonlara uygun olan cihazların bu Yönetmeliğin söz konusu ortak spesifikasyonlar veya bunların ilgili bölümleri tarafından kapsanan gerekliliklerine uygun olduğu varsayılır."

Mekanizma madde 8'dekiyle aynıdır: uyum, kapsanan gereklilikler bakımından uygunluk varsayımı doğurur.

İmalatçının eşdeğerlik gerekçelendirme hakkı

Üçüncü fıkra, ortak spesifikasyonlara uyumu kural hâline getirir; ancak bir çıkış kapısı bırakır:

"(3) İmalatçılar, asgari olarak ortak spesifikasyonlara eşdeğer bir güvenlilik ve performans seviyesi sağlayan çözümler benimsediklerini usulüne uygun olarak gerekçelendiremedikleri sürece birinci fıkrada atıfta bulunulan ortak spesifikasyonlara uyarlar."

Cümlenin yapısı önemlidir: kural uyumdur, istisna gerekçelendirmedir. İmalatçı farklı bir çözüm benimseyebilir; ancak bunun için (i) benimsenen çözümün asgari olarak eşdeğer bir güvenlilik ve performans seviyesi sağladığını, (ii) bunu usulüne uygun olarak gerekçelendirdiğini gösterebilmelidir. Gerekçelendirme teknik dokümantasyonun parçasıdır ve uygunluk değerlendirmesinde incelenir.

Ek XVI ürünlerinde gerekçelendirme hakkı yok

Dördüncü fıkra bu esnekliği tıbbi amaçlı olmayan ürünler bakımından ortadan kaldırır:

"(4) Ek XVI'da listelenen ürünlerin imalatçıları, üçüncü fıkraya bakılmaksızın bu ürünlere yönelik ilgili ortak spesifikasyonlara uyarlar."

"üçüncü fıkraya bakılmaksızın" ifadesi, eşdeğerlik gerekçelendirme yolunun bu ürünler için kapalı olduğunu gösterir. Ek XVI ürünlerinde ortak spesifikasyona uyum mutlaktır.

Beşinci fıkra bu ürünlerdeki ortak spesifikasyonların asgari içeriğini de belirler:

"(5) Ek XVI'da listelenen her bir ürün grubu için ortak spesifikasyonlar, asgari olarak söz konusu ürün grupları için Ek I'de belirtildiği şekilde risk yönetiminin uygulanmasını ve gerektiğinde güvenliliğe ilişkin klinik değerlendirmeyi ele alır."

Çift amaçlı cihazlarda kümülatif uyum

Altıncı fıkra, hem tıbbi hem tıbbi olmayan kullanım amacı taşıyan cihazlar için kuralı netleştirir:

"(6) Bir cihazın hem tıbbi hem de tıbbi olmayan kullanım amacının olması durumunda bu cihazlar, tıbbi kullanım amacı olan cihazlara uygulanabilir gereklilikler ile tıbbi kullanım amacı olmayan cihazlara uygulanabilir gereklilikleri kümülatif olarak karşılar."

Anahtar kelime kümülatiftir: firma iki gereklilik setinden birini seçemez, ikisini birden karşılar. Örneğin hem tedavi hem estetik amaçla piyasaya arz edilen bir lazer cihazında, tıbbi cihaz gereklilikleri ile Ek XVI gereklilikleri birlikte uygulanır.

Teknik dosyada standart ve spesifikasyon yönetimi

• Kullanılan her standardın referansının AB Resmî Gazetesi'nde yayımlanıp yayımlanmadığı doğrulanmalıdır; yayımlanmamış standart karine doğurmaz.

• Standart tam olarak değil, ilgili bölümü itibarıyla uygulanmışsa bu, dosyada açıkça belirtilmelidir.

• Standart–gereklilik eşleştirme tablosu (Ek I gerekliliklerinin hangi standart/bölüm ile karşılandığı) dosyanın omurgasıdır.

• Ürün grubuna ilişkin bir ortak spesifikasyon yayımlanmışsa, buna uyum kuraldır; uyulmuyorsa eşdeğerlik gerekçelendirmesi dosyaya konulur.

• Ek XVI kapsamındaki ürünlerde eşdeğerlik gerekçelendirmesi kabul edilmez; ortak spesifikasyona doğrudan uyum aranır.

• Çift amaçlı cihazlarda iki gereklilik seti birlikte karşılanır ve dosyada ayrı ayrı gösterilir.

SSS

Bir standarda uymak Yönetmeliğe tam uygunluk anlamına gelir mi?

Hayır. Sekizinci maddenin birinci fıkrası uyarınca varsayım, cihazın "bu standartlar veya bunların bölümleri tarafından kapsanan gerekliliklerine" uygunluğu bakımından doğar. Standardın kapsamadığı gereklilikler için ayrıca kanıt gerekir.

Standardın AB Resmî Gazetesi'nde yayımlanmış olması şart mı?

Şarttır. Fıkra "Avrupa Birliği Resmî Gazetesi'nde referans numaraları yayımlanmış ilgili uyumlaştırılmış standartlara" ifadesiyle bunu açıkça arar; Yönetmelikteki tüm standart atıfları da bu şekilde anlaşılır.

Ortak spesifikasyon hangi hâllerde geçerli olur?

Dokuzuncu maddenin birinci fıkrası uyarınca "uyumlaştırılmış standartların olmadığı veya ilgili uyumlaştırılmış standartların yetersiz olduğu ya da kamu sağlığı sorunlarının ele alınmasına ihtiyaç duyulduğu durumlarda" geçerlidir.

Ortak spesifikasyondan farklı bir çözüm benimsenebilir mi?

Üçüncü fıkra uyarınca imalatçılar, "asgari olarak ortak spesifikasyonlara eşdeğer bir güvenlilik ve performans seviyesi sağlayan çözümler benimsediklerini usulüne uygun olarak gerekçelendiremedikleri sürece" ortak spesifikasyonlara uyar. Gerekçelendirme yapılabiliyorsa farklı çözüm mümkündür.

Ek XVI ürünlerinde de aynı esneklik var mı?

Yoktur. Dördüncü fıkra, Ek XVI ürünlerinin imalatçılarının "üçüncü fıkraya bakılmaksızın" ilgili ortak spesifikasyonlara uyacağını hükme bağlar.

Hem tıbbi hem estetik amaçlı bir cihazda hangi kurallar uygulanır?

Altıncı fıkra uyarınca her iki gereklilik seti kümülatif olarak karşılanır; birini seçme imkânı yoktur.

ÜTS kayıt danışmanlığında standart uyumu

ÜTS kaydı, arkasındaki teknik dosyanın gücü kadar sağlamdır. Standart referansı doğrulanmamış, kısmi uyumu belirtilmemiş veya ortak spesifikasyon gerekçelendirmesi eksik bir dosya, onaylanmış kuruluş incelemesinde ve piyasa gözetimi denetiminde ilk eleştirilen yerdir.

Medex Kurumsal olarak ÜTS kayıt danışmanlığı kapsamında ürün grubuna uygulanabilir uyumlaştırılmış standartların ve ortak spesifikasyonların tespiti, referans yayım durumlarının doğrulanması, standart–gereklilik eşleştirme tablosunun kurulması, eşdeğerlik gerekçelendirmesinin dosyalanması, Ek XVI kapsamındaki ürünlerde mutlak uyum kontrolü ve çift amaçlı cihazlarda kümülatif gereklilik haritasının çıkarılması yürütülür.

Kaynaklar

• Tıbbi Cihaz Yönetmeliği (RG 2/6/2021-31499 mükerrer), md. 8, 9

• Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu (TİTCK) — Ürün Takip Sistemi (ÜTS)